Owadomorki

Owadomorki

Częstą przyczyną śmiertelnych chorób owadów są grzyby zwane owadomorkami. Są to pasożytnicze grzyby, które odbywają cały cykl rozwojowy w ciele owadów i w końcu powodują ich śmierć. Owadomorki spełniają bardzo ważną rolę w ograniczaniu liczebności szkodników lasu i upraw rolnych. Wywołują pomór larw, poczwarek i osobników dorosłych chrząszczy, motyli, błonkówek, mszyc i innych owadów. Rozwój różnych owadomorków przebiega w ogólnych zarysach podobnie.

Grzyby tworzą zarodniki przetrwalnikowe, które mogą przeżyć bardzo niekorzystne warunki dla rozwoju, a więc okres zimy, wysoką temperaturę i susze letnie, okresy braku żywiciela. Zarodniki przetrwalnikowe owadomorków są koloru jasnożółtego do brązowego, gładkie, kuliste, o średnicy około 20 m. Otoczone są grubą ścianą, która chroni je przed szkodliwymi czynnikami środowiska. Zarodniki te nie są zdolne do bezpośredniego zarażania właściwych im gospodarzy. W sprzyjających warunkach zarodniki przetrwalnikowe kiełkują w strzępkę, na której powstają zarodniki konidialne (konidia). Dopiero te zarodniki są jednostkami infekcyjnymi, zdolnymi do zarażenia owada. Gdy padną na powierzchnię owada-gospodarza, wówczas kiełkują i wydzielają enzymy, które rozpuszczają (dziurawią) jego oskórek. Następnie strzępka wnika przez powstały kanalik do jamy ciała owada, gdzie tworzy liczne protoplasty i ciała strzępkowe. W wyniku powstaje grzybnia, która stopniowo opanowuje ciało gospodarza.

Rozwój grzybni w ciele gospodarza uszkadza jego organy wewnętrzne, a w płynach ustrojowych gromadzą się trujące substancje produkowane przez pasożyta, w wyniku czego owad ginie. Po jego śmierci następuje dalszy rozrost grzybni strzępkowej oraz zarodnikowanie.

W końcowej fazie choroby owada wiele owadomorków tworzy specjalne strzępki zwane chwytnikami, które wyrastają z ciała gospodarza po stronie brzusznej. Dzięki nim zaatakowany owad zostaje przytwierdzony do podłoża (liść, gałązka), na którym obumiera. Chwytniki te mają postać stosunkowo grubych i mocnych, niekiedy rozgałęzionych lub zebranych w wiązkowe skupienia strzępek. Ich końce są często pogrubione w szerokie, tarczowe przylgi o nierównych i głęboko zatokowych brzegach lub z licznie wyrastającymi nieregularnymi, stosunkowo cienkimi i splecionymi odgałęzieniami, tworzącymi gęstą siateczkę rozpostartą na powierzchni podłoża. U niektórych chwytniki wyrastają z trzech segmentów tułowiowych larwy żywiciela i są zebrane w typowe wiązkowe skupienia, wystające poza konidiotwórczą warstwę grzybni. Obumierający owad jest przytwierdzany w miejscu odwiedzanym przez inne osobniki tego samego gatunku lub nad nimi, co ułatwia rozprzestrzenianie się choroby wśród owadów.

Następnie przez ciało martwego owada przebijają się płonne strzępki. Wyrastają one promieniście na grzbietowej części ciała gospodarza, zwykle bezpośrednio przed rozwojem trzonków konidialnych. Pełnią bardzo ważną funkcję, a mianowicie przebijają pokrycie ciała martwego gospodarza, ułatwiając przerastanie wiązkom trzonków konidialnych. Są to strzępki stożkowato-igiełkowate, zazwyczaj nierozgałęzione, niezbyt długie, raczej sztywne; często sięgają nieco ponad warstwę zarodnikotwórczą.

Trzonki konidialne wyrastają bezpośrednio z ciał strzępkowych lub jako odgałęzienia strzępek. Mogą one mieć postać strzępek, częściej jednak różnią się od nich kształtem, grubością, a nawet typem rozgałęzień w częściach szczytowych. U większości owadomorków są nierozgałęzione, stanowiąc tylko końcowe odcinki długich strzępek rosnących wewnątrz ciała gospodarza i przebijających jego oskórek. Ich szczytowa część jest zazwyczaj maczugowato lub butelkowato pogrubiona. Natomiast u owadomorków z rodzaju Zoophthora w części szczytowej trzonki konidialne ulegają rozgałęzieniu, a każde odgałęzienie zakończone jest komórką zarodnikotwórczą. Trzonki konidialne np. u Zoophthora arginis są bardzo rozgałęzione i na szczycie maczugowate. Tworzą na ciele larw obnażacza aksamitną warstwę.

Latem owadomorki rozprzestrzeniają się za pomocą zarodników konidialnych. Konidia pierwotne tworzone są na szczycie trzonków, po jednym z każdej komórki zarodnikotwórczej. U gatunków z rozgałęzionymi trzonkami powstają jednojądrowe zarodniki konidialne, natomiast do zarodników tworzących się na nierozgałęzionych konidioforach przenikają z trzonka liczne jądra. Zarodniki konidialne są więc jednokomórkowe, z jednym lub licznymi jądrami i z kroplą tłuszczu. Są lepkie i łatwo przyklejają się do ciała owada. Otoczone są cienką ścianką i dlatego są bardzo wrażliwe na wysychanie. Z tego powodu procent zamierających larw owadów znacznie się waha w kolejnych latach, gdyż zdolność grzybów do zakażania gospodarzy zależy od wielu warunków środowiska, z których najważniejsza jest wilgotność.

Wszystkie owadomorkowate aktywnie odrzucają konidia pierwotne dzięki specjalnej strukturze połączenia pomiędzy komórką zarodnikotwórczą a tworzonym zarodnikiem. Pod działaniem ciśnienia osmotycznego wewnątrz tych komórek zarodniki są odstrzeliwane na zasadzie broni palnej.

Konidia są oddzielone od trzonka poprzeczną błonką. Wykształcone konidia i konidiofory chłoną wodę z otoczenia i wtedy wzrasta w nich turgor. W wyniku silnego wzrostu ciśnienia osmotycznego w zarodniku i komórce zarodnikotwórczej dochodzi do rozerwania zewnętrznej warstwy błony otaczającej zarówno komórkę jak i uformowany na niej zarodnik oraz uwypuklenia jego cienkobłonnej części nasadowej. W wyniku tych zmian następuje odrzucenie zarodnika na odległość kilku milimetrów. Odrzucane jak z katapulty zarodniki tworzą białawą warstwę wokół ciała martwego owada.

Jeśli zarodnik nie trafi na gospodarza, lecz np. na liść, wówczas kiełkuje w drobną strzępkę, na końcu której tworzy się następny, wtórny zarodnik konidialny, który w podobny sposób jest odstrzeliwany. Wtórne konidia owadomorka są bardzo podobne do pierwotnych, lecz mniejsze.

Z nastaniem niesprzyjających warunków dla dalszego rozwoju owadomorka ciała strzępkowe łącząc się parami wytwarzają grubościenne zygospory, a u wielu gatunków z rodzaju Zoophthora pojedyncze ciała strzępkowe mogą przekształcać się w podobne zarodniki zwane azygosporami. Zygospory i azygospory są zarodnikami przetrwalnikowymi, które są odporne na niesprzyjające warunki otoczenia.

Rozwój owadomorków jest więc w pełni zsynchronizowany z pojawianiem się poszczególnych pokoleń owadów-gospodarzy, dlatego grzyby te wywołują masowy ich pomór. Dlatego od dawna zwrócono uwagę na owadomorki i przeprowadzono liczne badania nad możliwościami wykorzystania tych grzybów do zwalczania szkodników. Do produkcji preparatów grzybowych mogą być wykorzystywane tylko zarodniki przetrwalnikowe, gdyż zarodniki konidialne żyją krótko i są bardzo wrażliwe na niskie i wysokie temperatury, niską wilgotność, promienie słoneczne i inne czynniki. Dotychczas nie uzyskano jednak preparatu zawierającego zarodniki przetrwalnikowe owadomorków, który by znalazł szersze zastosowane w rolnictwie.

Powrót

Strona należy do DDD Green Clean. Copyright (c) 2008. Wszelkie prawa zastrzeżone.